Friday, March 3, 2017

बर्फाळलेले आईसलँड - भाग ५ - आईसलँडचे सुवर्ण वर्तुळ

काल ठरलेल्या बेताप्रमाणे मी, फिलीप, क्लारा आणि मॅगी सकाळी बरोब्बर ७ वाजता हॉस्टेलमधून बाहेर पडलो. जवळच्याच एका कार रेंटल सेंटरवर गेलो आणि एक गाडी भाड्याने घेतली. मॅगीचे ड्रायव्हिंग उत्तमच होते. पण आम्ही मुख्य रस्त्यावर आलो आणि अचानक एक गाडी थेट समोरून मोठ्याने होर्न वाजवत येऊ लागली. आम्हाला काही कळेनाच! तेवढ्यात फिलीप ओरडला, “we are on the wrong side of the road!!” मॅगीचा ड्रायव्हिंग अनुभव ब्रिटनमधला असल्याने सवयीनुसार तिने गाडी रस्त्याचा डाव्या बाजूने चालवायला घेतली होती. पुढे बसलेली क्लाराही ब्रिटीश असल्याने तिलाही त्यात काही वावगे वाटले नव्हते. अखेरीस तिने पटकन गाडी थांबवली आणि रिवर्स घेऊन उजव्या बाजूला घेतली. आमचा तर अगदी जीवच भांड्यात पडला. त्या रस्त्यावर फार वर्दळ नव्हती म्हणून नशीब. नाहीतर आमची ट्रीप थेट पोलीस स्टेशनमध्ये संपवावी लागली असती! मॅगीने गाडी सुरु केली की तिला रस्त्याच्या उजव्या बाजूकडे नेण्याची सूचना करायची असा अघोषित नियमच मग बनून गेला.

सुवर्ण वर्तुळ - थिंगवेलीर, गल्फोस, आणि गेसीर 
थोड्या वेळातच आम्ही मुख्य हायवेवर आलो. रस्ता तसा मोकळाच होता. थिंगवेलीर नॅशनल पार्क, गल्फोस धबधबा, आणि गेसीर येथील गरम पाण्याचे झरे अशी तीन ठिकाणं आज आमच्या यादीमध्ये होती. ही सारी ठिकाणं रिकयाविक पासून साधारण ६०-७० किमीच्या परिघात असून एका दिवसाच्या वर्तुळाकार फेरीत बघता येतात. म्हणूनच या ठिकाणांना मिळून सुवर्ण वर्तुळ असे संबोधले जाते. या सगळ्या जागा उत्तम रस्त्यांनी रिकयाविकला जोडलेल्या आहेत. आमचा पहिला मुक्काम होता थिंगवेलीर नॅशनल पार्क. वर-खाली होणाऱ्या भूप्रदेशातून सुरेख वळणं घेत रस्ता पुढे सरकत होता. दूरवर दिसणारी पर्वतराजी, आजूबाजूची हिरवी कुरणे, आणि त्यातली ल्युपिनची फुले त्या रस्त्याचे सौंदर्य अजूनच खुलवत होती. आकाश ढगाळलेलेच होते. या देशातल्या मुक्कामाच्या पहिल्या दिवशी सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्य पहिला होता. त्यानंतर पुढचे तीन दिवस काही सूर्यदर्शन झाले नव्हते. आजचे वातावरण पाहता तशी अपेक्षाही करण्यात काही अर्थ नव्हता. अशाच राखाडी वातावरणात आजचे  स्थलदर्शन होणार अशी मनाची समजूत घालून मी आजूबाजूच्या निसर्गाचा आस्वाद घेऊ लागलो.

रम्य महामार्ग 
आता दूरवर एक भलामोठा तलाव दिसू लागला. थिंगवेलीरच्या जवळ आल्याची ती खूण होती. Thingvallavatn या नावाने ओळखला जाणारा हा तलाव आईसलँडमधला सर्वात मोठा तलाव आहे. आम्ही गाडी थांबवून खाली उतरलो. या तलावाच्या काठी अनेक कॅम्पसाईट्स आहेत. स्कुबा डायविंग आणि स्नोर्केलिंग साठी हा तलाव प्रसिद्ध आहे. तलावाच्या काठी थोडा वेळ फोटोग्राफी करून आम्ही पुढे निघालो. थोड्याच वेळात थिंगवेलीरच्या मुख्य पार्किंग जागेवर आम्ही गाडी पार्क केली आणि आतमध्ये शिरलो. तसे ते पार्क बरेच मोठे आहे. मात्र त्यातले प्रमुख आकर्षण म्हणजे मिड-अटलांटिक रिज. अटलांटिक समुद्राच्या बरोब्बर मध्यात दक्षिणोत्तर पसरलेली ही रांग उत्तर अमेरिकन आणि युरेशियन भूप्रतालांना विभाजित करते. ही रांग बहुतांश पाण्याखाली असली तरी या रांगेची काही उंच शिखरे काही बेटांवर पाहता येतात. आईसलँड हे त्यातलेच एक बेट. आईसलँडमध्ये ही रांग अगदी सहज जाता येईल अशा भूप्रदेशात असल्याने त्याला विशेष महत्त्व आहे. थिंगवेलीर मध्ये ही पर्वतरांग आणि दोन भूप्रतलांमधली दरी अगदी स्पष्टपणे पाहता येते. भूवैज्ञानिकांसाठी तर ही जागा म्हणजे पर्वणीच! निर्देशित मार्गावरून आम्ही जाऊ लागलो. म्हणायला पर्वतरांग असली तरी इथे तर एका रेषेत जाणाऱ्या दोन टेकड्या दिसत होत्या. एक छोटी वाट त्यांच्या मधल्या दरीतून जात होती. तसे ते भूदृष्य अगदीच सामान्य होते. पण त्यामागचे भूवैज्ञानिक सत्य तितकेच रोमांचक होते. डाव्या बाजूची टेकडी ही उत्तर अमेरिकन तर उजव्या बाजूची टेकडी युरेशियन भूप्रतलाचे प्रतिनिधित्व करत होती. आणि या दोन टेकड्यांच्या मधून चालणारे आम्ही चक्क दोन महाप्रतलांच्या मधून चालत होतो. इथला एक अन् एक दगड लाखो वर्षांपूर्वी घडलेल्या भूप्रतलांच्या हालचालींची गाथा सांगत होता. किंबहुना त्या हालचाली आजही घडत आहेत. ही दरी वर्षाला २.५ सेमी या वेगाने रुंदावते आहे. कदाचित पुढच्या काही लाख वर्षांनी ही जागा आज आहे तशी नसेल. अचंबित करणाऱ्या निसर्गापुढे मानवी आयुष्याच्या क्षुद्रतेची पुन्हा एकदा प्रकर्षाने जाणीव झाली. थिंगवेलीरचे महत्त्व नुसतेच भौगोलिक नाही तर ऐतहासिकही आहे. इसवी सनाच्या दहाव्या शतकात जसजशी इथे लोकवस्ती वाढू लागली तसतशी एका स्थिर राजकीय व्यवस्थेची गरज भासू लागली. इसवी सन ९३० मध्ये थिंगवेलीर येथे पहिली संसद भरली. त्यास Althing असे म्हणतात. ही घटना म्हणजे आईसलँडच्या राष्ट्रीय अस्मितेचा उगम मानली जाते. कालांतराने ही संसद आईसलँडमधली सर्वोच्च राजकीय व विधीय संस्था बनली. थिंगवेलीरचा हा परिसर त्या साऱ्या घटनांचा मूक साक्षीदार आहे.

मिड अटलांटिक रिज 
आता पोटात कावळे ओरडू लागले होते. हॉस्टेलमधला नाश्ता सात वाजता तयार नसल्याने काही न खाता पिताच निघालो होतो. आता मात्र एका गरमागरम कॉफीची तीव्र इच्छा होत होती. दरीतले तत्त्वचिंतन आटोपते घेऊन मी पार्किंगच्या जागेवर परतलो. इथे केवळ छोट्या मशीनमधली कडवट कॉफी उपलब्ध होती. खायला तर काहीच नव्हते. एवढी सुप्रसिद्ध जागा आणि खाण्या-पिण्याची सोय नाही? मला जरा आश्चर्यच वाटले. पण आता शरीराला उर्जा हवी होती. मी मुकाट्याने एक कुकीजचा पुडा आणि कॉफी घेतले आणि घशाखाली उतरवले. युरोपियन लोकांची खाद्यसंस्कृती एव्हाना माझ्या अंगवळणी पडली होती. पण प्रचंड भूक लागलेली असताना मनासारखे खायला नाही मिळाले कि होणारी चिडचिड काही थांबवता येत नाही. आपण भारतीय लोक एकंदरीतच अन्नग्रहण हा प्रकार जरा जास्तच मनावर घेतो. इथे युरोपात लोकं काहीही खाऊन भूक भागवतात. या विषयावर कदाचित अजून एक लेख लिहता येईल. असो.

दरीत अदृश्य होणारा पाण्याचा प्रवाह 
आमचा पुढचा मुक्काम होता गल्फोस धबधबा. सुवर्ण वर्तुळातले हे एक महत्त्वाचे पर्यटन स्थळ. थिंगवेलीर वरून साधारण अर्ध्या तासात आम्ही गल्फोसला पोहोचलो. स्कोगाफोस सारखा हा धबधबा काही सहज दृष्टीस पडणारा नव्हता. मात्र दूरवरून येणारा पाण्याचा प्रचंड आवाज आणि हवेतली विलक्षण आर्द्रता धबधब्याचे सानिध्य सूचित करत होती. पार्किंग च्या जागेपासून धबधब्यापर्यंत जायला लहानशी वाट बांधली होती. आम्ही त्यावरून धबधब्याकडे जाऊ लागलो. थोड्या वेळातच दूरवरून वाहत येणारा नदीचा प्रवास दिसू लागला. आम्ही चालत होतो ती जागा थोडीशी उंचावर असल्याने आजूबाजूचा बराच परिसर दृष्टीक्षेपात येत होता. पण नदीचा पुढे जाणारा प्रवाह काही दिसत नव्हता. एका जागी तो प्रचंड जलप्रवाह जणू काही धरणीच्या उदरात लुप्त होत होता! थोडं पुढे जाताच समोरची खोल दरी दिसू लागली. दरीत घुमणारा कोसळणाऱ्या पाण्याचा प्रचंड आवाज कानांवर आदळत होता. गुरुत्वाकर्षणाच्या बंधनातून मुक्त होऊन असंख्य जलकणांनी आसमंतात फेर धरला होता. जेमतेम तीसेक मीटर रुंद असणारी ती दरी नदीच्या प्रवाहाला नव्वद अंशांच्या कोनात छेदत होती. अशा वैशिष्ट्यपूर्ण भूरचनेमुळे आम्ही जेथे उभे होतो तिथून तो धबधबा दिसतच नव्हता. केवळ त्याचा आवाज त्याचे अस्तित्व जाणवून देत होता. दरीच्या काठाकाठाने जाणारी ती वाट धबधबा दिसेल अशा ठिकाणी जात होती. त्या प्रचंड उर्जास्रोताला डोळे भरून पाहता यावं एवढाच ध्यास आता लागला होता. निसरड्या वाटेवरून तोल सावरत एकदाचे त्या दरीमध्ये डोकावणाऱ्या दरडीवर जाऊन पोहोचलो. पुढचे दृश्य तर डोळ्यांचे पारणे फेडणारे होते. फेसाळलेले पाणी स्वतःला दरीमध्ये झोकून देत होते. पाण्याच्या प्रवाहापुढे एवढीशी वाटणारी ती दरी त्या उर्जेला मोठ्या ताकदीने स्वतःमध्ये सामावून घेत होती. काश  मनातल्या विचारांचं काहूर ताब्यात घेणारी अशी एखादी दरी असती. काही क्षण तिथे शांत उभं राहून मनातले यादृच्छिक विचार त्या प्रवाहासारखे एखाद्या दरीत विसर्जित करता येतात का ते पाहू लागलो. पण असे सहजासहजी विसर्जित होतील ते विचार कसले! तितक्यात कोणाचातरी कॅमेरा हातातून सटकला आणि धबधब्यात विसर्जित झाला. बिचाऱ्या पर्यटकाचा किती हिरमोड झाला असेल याची कल्पना करून मलाच फार वाईट वाटायला लागलं. आपला कॅमेरा सुरक्षित आहे ना याची उगाच खातरजमा केली आणि तिथून पार्किंगच्या जागेकडे परत यायला निघालो.

गल्फोस धबधबा 
आता आम्ही गाडी वळवली गेसीर गावाकडे. मॅगीला आता रस्त्याचा उजव्या बाजूने गाडी चालवणे बऱ्यापैकी अंगवळणी पडले होते. मधूनच तिचा डावा हात खिडकीवर आपटत होता. त्यावर आमची मस्करीपण सुरु होती. मी आणि फिलीप जगातल्या उत्तमोत्तम ट्रेकिंगच्या जागांविषयी चर्चा करत होतो. मी त्याला हिमालयातल्या आणि सह्याद्रीतल्या ट्रेकिंगविषयी अगदी भरभरून सांगत होतो. मेक्सिकोमधल्या काही अप्रतिम जागांविषयी माझ्या ज्ञानात भर पडत होती. क्लारा आणि मॅगी त्यांच्या पुढच्या सहलीविषयी चर्चा करण्यात गुंतल्या होत्या. एवढ्यात गेसीर आलंच. हे गाव इथल्या ज्वालामुखीय गरम पाण्याच्या झऱ्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. जमिनीवरचे पाणी झिरपत खोलवर जाते आणि तप्त खडकांच्या व मॅग्माच्या संपर्कात येते. तिथे प्रचंड तापलेले पाणी आणि वाफ वाट मिळेल तसे वर सरकू लागतात. एखाद्या ठिकाणी नैसर्गिक पोकळी सापडली की त्यातून हे पाणी वाफेसकट प्रचंड वेगाने वर उसळी घेते. जमिनीखालचा पाण्याचा प्रवाह सतत वाहता असेल तर ठराविक वेळेच्या अंतराने वर उसळणारे असे कारंजे बघायला मिळते. साधारणपणे जिथे ज्वालामुखीय हालचाली जास्त असतात तिथे अशा प्रकारची गरम पाण्याची कारंजी बघायला मिळतात. उत्तर अमेरीकेतील येलोस्टोन नॅशनल पार्क यासाठी प्रसिद्ध आहे. गेसीरमध्ये असणाऱ्या या झऱ्यांमुळेच या झऱ्यांना इंग्रजीमध्ये गीझर हा शब्द रूढ झाला. किंबहुना आज आपल्या स्नानगृहात आढळणाऱ्या पाणी तापवणाऱ्या यंत्राला गीझर म्हटले जाते त्याची व्युत्पत्ती याच ठिकाणाशी निगडीत आहे!

गेसीरमधला वाफाळलेला परिसर 
गेसीर मधली कारंजी अगदी रस्त्यातून दिसतील अशा अंतरावर होती. आम्ही गाडी पार्क करून तिथे जायला निघालो. नशीबाने आकाशातले ढगांचे आवरण थोडे विरळ झाले होते. ढगांच्या फटीतून वाट काढत जमिनीकडे झेपावणारी सूर्यकिरणे वातावरणात एक वेगळाच उत्साह निर्माण करत होती. त्या भागात एकूण चार कुंडे होती. प्रत्येक कुंडाच्या शेजारी त्यातल्या पाण्याचे तापमान एका फलकावर लिहले होते. कुठे ८० अंश सेल्सियस तर कुठे ९५ असे ते फलक होते. कुठेही पाण्यात हात घालू नये अशा स्पष्ट  सूचना लिहलेल्या होत्या. त्या सगळ्या परिसरातूनच वाफा बाहेर पडत होत्या. उसळणाऱ्या कारंज्यांची वारंवारिता सतत बदलत असते. जमिनीखालचा पाण्याचा प्रवास बदलला तर एखादे कारंज उसळणे बंद होऊ शकते. तसेच नवी कारंजी निर्माणही होऊ शकतात. तिथल्या मुख्य कारंज्याची वारंवारिता ४ ते ५ मिनिटाला एकदा अशी होती. आम्ही त्याच्यापुढे जाऊन कारंज्याची वाट पाहू लागलो. मी कॅमेरा तयार ठेवला. काही मिनिटातच त्या कुंडातून वाफा यायला सुरुवात झाली. आणि क्षणार्धातच पाण्याचा एक स्तंभ उंच झेपावला. काही सेकंद ते कारंज फुत्कारत राहिले आणि शेवटी शांत झाले. निसर्गाचा तो चमत्कार पाहून सारे पर्यटक भारावून गेले होते. त्या कारंज्याकडे पाहता पाहता मला फोटो काढायचे भानच उरले नव्हते. मी आणखी ५ मिनिटे थांबून पुढच्या कारंज्याचे मनसोक्त फोटो काढले. थोडा वेळ त्या परिसरात फेरफटका मारून आम्ही गाडीकडे परतलो. 

गरम पाणी वाफ यांचे कारंजे 
एव्हाना संध्याकाळचे चार वाजत आले होते. तासाभरात आम्ही रिक्याविकला पोहोचलो. फिलीपचे विमान रात्री अकराचे होते. तर माझे दुसऱ्या दिवशी पहाटे सहाचे. क्लारा आणि मॅगी आईसलँडमध्ये अजून काही दिवस राहणार होत्या, मात्र रिकयाविकमधला त्यांचा शेवटचा दिवस होता. या नवीन  दोस्तांना फेसबुकवर अॅड करून आणि अलविदा करून मी हॉस्टेलवर परतलो. जवळच्याच पिझ्झेरीयामध्ये जाऊन एक छान पिझ्झा मागवला. पेटपूजा करून थोडा वेळ शहरात एक फेरफटका मारला. आता घरी परतायचे वेध लागले होते. जर्मनीमध्ये तापमान ३५ अंश सेल्सियसच्या वर गेल्याच्या बातम्या वाचनात आल्या होत्या. त्यामुळे होणाऱ्या तापमानबदलाची मनाशी तयारी करत मी सामानाची बांधाबांध करू लागलो. थोडा वेळ झोप काढून मी पहाटे चारच्या सुमारास विमानतळाकडे जायला निघालो. आज मी निघायच्या दिवशी लख्ख उन पडलं होतं. त्या ‘कोवळ्या’ उन्हात सुस्तावलेल्या रिकयाविकचा मी विमानाच्या इवलाश्या खिडकीतून मी निरोप घेतला. निसर्गाचे आणि मानवी संस्कृतीचे एक अनोखे रूप आठवणींच्या गुलदस्त्यात कायमचे बंदिस्त झाले होते. 

गेसीरच्या आसपासचा रम्य परिसर 

समाप्त
 




Sunday, February 19, 2017

बर्फाळलेले आईसलँड - भाग ४ - स्कोगाफोस आणि थोर्समोर्क नॅशनल पार्क

आजचा दिवस ठरवला होता आईसलँडच्या दक्षिण भागातील प्रेक्षणीय स्थळांसाठी. कालच्यासारखीच सकाळी आठ वाजता रिकयाविकच्या मुख्य स्थानकातून सुटणारी बस पकडली. ही बस मार्गातल्या स्कोगाफोस धबधब्यापाशी काही वेळ थांबून पुढे थोर्समोर्कला जाणार होती. आईसलँडचा हा दक्षिण भाग तुलनेने सपाट मैदानी असून इथली जमीन उपजाऊ आहे. आईसलँडची बहुतांश लोकसंख्या याच भागात एकवटलेली आहे. समुद्राच्या सान्निध्यामुळे इथे हवामानही उबदार असते. बस रिकयाविकच्या बाहेर पडली आणि आजूबाजूला हिरवी कुरणे, त्यात धावणारे घोडे, ल्युपिनची जांभळी फुले असे मनोहारी दृश्य दिसू लागले. साधारण साडेदहाच्या आसपास बस स्कोगाफोसला पोहोचली.

स्कोगाफोस धबधबा

धबधब्याच्या मागील गुहेकडे जाणारी अरुंद वाट 
स्कोगाफोस हा आईसलँडमधला एक सुप्रसिद्ध धबधबा. जवळपास ६० फूट उंच कड्यावरून खाली कोसळणारे पाणी आणि त्यामागची नैसर्गिक गुहा पाहण्यासाठी इथे पर्यटक गर्दी करतात. या जागेचे नयनरम्य फोटो पाहून मी तिथे जाण्यास फारच उत्सुक होतो. बस थांबली त्या पार्किंगच्या जागेवरून दूरवर तो मनोहारी धबधबा दिसत होता. अगदी बघता क्षणी तिथे जाण्याची अनिवार ओढ लागावी असे ते दृश्य होते. मी जवळच्या कॅफेमधून गरमागरम कॉफी घेतली आणि धबधब्याकडे जायला निघालो. वातावरण काहीसे ढगाळलेले होते. कोसळणाऱ्या पाण्याचा तालबद्ध आवाज सगळीकडे घुमत होता. त्या डोंगरकड्यातून घुमणारा वारा आपला वेग कमीजास्त करत जणू काही पाण्याच्या सुरात आपला सूर मिळवू पहात होता. धबधब्यातून खाली कोसळणारे पाणी असंख्य ओहोळांतून दूरवर वाहत जात होते. मी एक मोक्याची जागा निवडली आणि कॅमेरा बाहेर काढला. शटरस्पीडशी खेळ करत वाहत्या पाण्याचे फोटो काढणे हा माझा आवडता छंद. धबधब्याच्या आजूबाजूची हिरवळ आणि आकाशात विखुरलेले ढग त्या जागेचे सौंदर्य अधिकच खुलवत होते. कॉफीचे घुटके घेत तिथे थोडा वेळ फोटोग्राफी करून मी परिसर हुडकायला आजूबाजूला फेरफटका मारू लागलो. धबधब्याच्या उजव्या अंगाने एक अरुंद वाट मागच्या गुहेकडे जात होती. माझ्या अपेक्षेपेक्षा ती गुहा बरीच मोठी दिसत होती. एका दंतकथेनुसार या गावात सर्वप्रथम स्थायिक झालेल्या वायकिंग सरदाराने आपला खजिना या गुहेत लपवून ठेवला होता. काही वर्षांनी स्थानिक गावकऱ्यांनी त्या खजिन्याचा शोध घ्यायचा प्रयत्न केला. त्यांना ती पेटी सापडली देखील. मात्र त्या पेटीच्या कडीला हात लावताच ती पेटी अदृश्य झाली! गावकऱ्यांनी हाती लागलेली ती कडी स्थानिक चर्चकडे सुपूर्द केली. आजही जवळच्या एका वस्तुसंग्रहालयात ती कडी पहायला मिळते. अर्थातच, त्या कडीचे अस्तित्व या कथेच्या सत्यासत्यतेचा पुरावा नाही. असो.

आवेग!
काही पर्यटक त्या अरुंद वाटेने गुहेकडे जात होते. मलाही उत्सुकता होतीच. मी तिथे जाण्यास निघालो. जसजसे धबधब्याच्या जवळ जाऊ लागलो तसा पाण्याचा प्रचंड आवाज कानांवर आदळू लागला. वाऱ्यामुळे उडणारे पाण्याचे तुषार अंगावर उडू लागले. त्या थंडगार पाण्याचा अंगाला स्पर्श होताच हुडहुडी भरू लागली. मध्यात एक चौथरा बांधलेला होता. तिथून धबधबा नव्वद अंशाच्या कोनात दिसत होता. त्या जागेची अनुभूतीच विलक्षण होती. मी एका जागी होतो. पण माझ्या आजूबाजूला केवळ आवेग होता. खोल दरीच्या गर्तेत स्वतःला झोकून देणाऱ्या पाण्याचा आवेग, दरीत पोहोचायच्या आधीच हवेतल्या आर्द्रतेत लुप्त होणाऱ्या तुषारांचा आवेग, त्या जलकणांशी स्पर्धा करणाऱ्या वाऱ्याचा आवेग. मी काहीसा स्तब्ध झालो. हाच आवेग मला त्या गुहेत जाऊन अनुभवायचा होता. आता ती पायवाट अजूनच अरुंद झाली होती. सतत उडणाऱ्या पाण्यामुळे सगळी वाट निसरडी झाली होती. इतक्यात काही लोक तिथून परतताना दिसले. त्यांचा ओलाचिंब अवतार बघून मी गारठलोच. गुहेत जाऊन एवढं भिजायला होतंय की यांनी उड्या मारल्या पाण्यात? मी सहज एका ओल्या चायनीज काकांना विचारलं. “Ya ya, it’s very wet and cold!!” असं उत्तर मिळाल्यावर मी तिथूनच मागे परतायचा निर्णय घेतला. एकतर बदलायला कपडे नव्हते. शिवाय हातात कॅमेरा! त्यामुळे, तसाही तिथे काही खजिना सापडणार नाहीये असा विचार करून मी मागे फिरलो. अशा लहानसहान गोष्टी त्या विमुक्त निसर्गाला काही थोपवू शकत नाहीत. त्याचा आवेग कायम तसाच असतो. कुठेतरी आपल्या आयुष्याच्या क्षुद्रतेची जाणीव मनाला चाटून गेली. तेवढ्यात बसमधला एक सहप्रवासी लगबगीने पुढे जाताना दिसला. कदाचित बस सुटायची वेळ झाली असावी. त्याला पाहून मी माझ्या तत्त्वचिंतनातून बाहेर आलो आणि बसकडे जायला निघालो.    

या धबधब्याच्या जवळच स्कोगार नामक गाव आहे. तिथूनच आईसलँडमधला दुसरा सुप्रसिद्ध ट्रेक – फिमवुर्लाउस (Fimmvörðuháls) सुरु होतो. साधारण ३० किमी लांबीचा हा ट्रेक नयनरम्य धबधब्यांच्या संगतीने थोर्समोर्कपर्यंत जातो. वाटेत एका ठिकाणी रात्रीच्या मुक्कामाची सोयही आहे. लाउगावेगुर नाही तर निदान हा ट्रेक करायची माझी फार इच्छा होती. पण सगळ्या गोष्टी जुळून येत नसल्याने मी मनाला मुरड घातली. थोड्याच वेळात बस मार्गस्थ झाली. मुख्य रस्ता सोडून बस आता कच्च्या रस्त्यावरून धावू लागली. आजूबाजूला बर्फाच्या टोप्या घातलेले डोंगर आणि त्यांच्या मधल्या मैदानांतून वाहणाऱ्या प्रचंड नद्या असे दृश्य दिसू लागले. दक्षिणेकडच्या सपाट प्रदेशातून बस थोर्समोर्कच्या डोंगराळ प्रदेशात जात असल्याचे जाणवत होते.  

काळ्या मातीने भरलेली दरी 
अचानक मातीचा रंग बदलल्यासारखा वाटू लागला. आत्तापर्यंत लहानमोठ्या दगडगोट्यांची रेलचेल असलेली राखाडी रंगाची माती आता काळपट आणि भुसभुशीत वाटू लागली. एका टेकडावर बस  थांबली. खाली उतरून पाहतो तर काय समोरची अवघी दरी काळ्या भुसभुशीत मातीने भरलेली होती. बसचा ड्रायव्हर माहिती देऊ लागला. कधी काळी या दरीच्या जागी एक सुंदर तळे होते. २०१० मध्ये Eyjafjallajökull या ज्वालामुखीच्या उद्रेकादरम्यान या तळ्याच्या आसपास मोठ्या प्रमाणावर भूस्खलन झाले व सारे तळे चिखलाने भरले. आज त्या जागी नुसत्या काळ्या मातीने भरलेली खोलगट जागा दिसते. तिथले तळे जेव्हा अस्तित्वात होते तेव्हा कसे दिसत असेल याची कल्पना मी करू लागलो. तेवढ्यात ड्रायव्हरने आमचे लक्ष वेधले समोरच्या डोंगररांगेकडे. त्या रांगेतच होता Eyjafjallajökull. मी हे नाव देवनागरीत लिहण्याचा प्रयत्न केला खरा. पण उच्चारातली गुंतागुंत पाहता मी तो प्रयत्न सोडून दिला. अमेरिकन माध्यमांनी तर २०१० मधल्या उद्रेकाचे वर्णन करताना या नावाचे E15 असे लघुकरण करून टाकले. आईसलँडच्या तमाम जनतेसाठी हा मोठ्या गमतीचा विषय होता. एप्रिल २०१० मध्ये झालेला हा उद्रेक तसा लहानसाच असला तरी त्यातून मोठ्या प्रमाणावर धूर आणि राख यांचा उत्सर्ग झाला. वाऱ्याने ते सारे अवघ्या उत्तर युरोपभर पसरले आणि १० देशांना तब्बल ६ दिवसांसाठी आपली विमान वाहतूक बंद ठेवावी लागली. यात विमान कंपन्यांचे आणि प्रवाशांचे प्रचंड नुकसान झाले. एका इवल्याशा बेटावरचा एक कुठलासा ज्वालामुखी अर्ध्या जगाला जेरीस आणतो ही बाब म्हणजे निसर्गापुढच्या मानवाच्या हतबलतेचे उत्तम उदाहरण आहे!

ज्वालामुखी असलेली डोंगररांग 
ज्वालामुखी उद्रेकाच्या खुणा पाहून आम्ही पुढे निघालो. ओबडधोबड रस्त्यावरून मार्ग काढत आमची बस थोर्समोर्कला पोहोचली. इथले डोंगर तुलनेने जरा जास्त हिरवेगार दिसत होते. डोंगरांच्या कुशीत वसलेल्या एका कॅम्पसाईटजवळ बस थांबली. लाउगावेगुर ट्रेकचे हे दुसरे टोक असल्याने इथेही ट्रेकर्सची लगबग सुरु होती. माझ्याकडे साधारण ३ तास होते. लांडमानालोगरसारखाच इथेही एक छोटा ट्रेकिंग मार्ग जवळच्याच दुसऱ्या कॅम्पसाईटकडे घेऊन जात होता. त्या ठिकाणाहूनही परतीची बस पकडायची सोय असल्याने मी तिथपर्यंत चालत जायचे ठरवले. सुरुवातीची वाट सपाट होती. आजूबाजूला लहान-मोठी झुडूपं उगवली होती. त्यांतल्या फुलांमध्ये मधमाशा घोंघावत होत्या. लांडमानालोगरच्या तुलनेत इथे उन्हाळ्याचे आगमन लवकर झाले होते. मी रमत गमत, फोटो काढत पुढे निघालो. थोड्या वेळातच वाट एका टेकाडावर चढू लागली. तीव्र चढाच्या ठिकाणी चक्क लाकडाच्या पायऱ्या बांधल्या होत्या. थोडक्यात, ही वाट ट्रेकर्सची नाही तर पिकनिकला येणाऱ्या पर्यटकांची होती. असो. ते टेकाड चढून मी माथ्यावर पोहोचलो. तिथून पलीकडच्या बाजूचा विस्तीर्ण भूप्रदेश दिसत होता. नदीच्या काठावरची इवलीशी कॅम्पसाईट तर फारच गोंडस दिसत होती. वाटेत काही ट्रेकर्स भेटले. ते त्यांच्या लाउगावेगुर ट्रेकच्या अंतिम टप्प्यात होते. त्यांच्यासोबत ट्रेकविषयी गप्पा मारत मारत मी कॅम्पसाईट वर पोहोचलो.

थोर्समोर्क मधील फुले 


कॅम्पसाईट आणि आजूबाजूचा नयनरम्य निसर्ग 
हा पिकनिक मार्ग जेमतेम पाउण तासाचा होता. बस यायला अजून दोन तास होते. कॅम्पसाईटच्या ऑफिसात लवकरच्या बसविषयी चौकशी करायला गेलो असता कळले की इथून तासाभराच्या अंतरावर अजून एक कॅम्पसाईट आहे आणि इथे येणारी बस तिथूनच येते. मग काय, मी निघालो. ही वाट नदीच्या विस्तीर्ण खोऱ्यातून जात होती. दगडधोंडे, चिखल, पाण्याची डबकी, आणि मधेच वाहणारे ओहोळ अशा भूप्रदेशातून वाट काढत मी पुढे निघालो. तशा मार्गदर्शक खुणा होत्याच. पण त्यांचा उपयोग केवळ दिशेचा अंदाज चुकू नये यासाठी. पायाखालचा रस्ता शोधणे ही तुमचीच जबाबदारी! निदान लांडमानालोगरसारखी बर्फात रस्ता चुकण्याची शक्यता इथे नव्हती. थोड्याच वेळात नदीच्या मुख्य प्रवाहापर्यंत येऊन पोहोचलो. इथे प्रवाहाचा वेग आणि खोली जास्त असल्याने त्यावर एक चाकं लावलेला जुगाड लोखंडी पूल ‘ठेवला’ होता. बदलत्या प्रवाहानुसार कुठेही हलवता येईल अशी पुलाची रचना मला अगदीच नावीन्यपूर्ण वाटली. मात्र पुलाचे एकूण स्वरूप पाहता पाण्याचा जोर वाढला तर तो कोणत्याही क्षणी वाहून जाईल अशी परिस्थिती होती. मी जरा दबकतच पुलावर चढलो. पुलावरून नदीचे विशाल खोरे, आसपासचे डोंगर, आणि वनश्री यांचे अप्रतिम दृश्य दिसत होते. तिथे थोडेफार फोटो काढून मी पुढे निघालो. पुढचा रस्ता नदीच्या काठाने जात होता. काही वेळातच मी कॅम्पसाईटवर पोहोचलो. ही कॅम्पसाईट आत्तापर्यंत पाहिलेल्या कॅम्पसाईट्सपेक्षा बरीच मोठी होती. तिथल्या कॅफेमध्ये थोडा वेळ विसावलो. एक छानपैकी पिझ्झा मागवला आणि निवांतपणे खात बसलो. यथावकाश बस आली.

हलवता येणारा जुगाड पूल 
रिकयाविकला पोहोचलो तेव्हा संध्याकाळचे आठ वाजले होते. हॉस्टेलवर पोहोचलो तेव्हा फिलीप बाहेर पडत होता. तो आणि हॉस्टेलमधले अजून काही लोक बार मध्ये जात आहेत असं कळल्यावर मीही लगेच आवरून त्यांच्यासोबत बाहेर पडलो. थोड्या वेळाने क्लारा आणि तिची मैत्रीण मार्गारेट (उर्फ मॅगी) आमच्यात सामील झाले. तिथे गप्पा मारता मारता आम्ही पुढच्या दिवशीच्या कार्यक्रमाचा विषय निघाला. मॅगीकडे युरोपात गाडी चालवायचा परवाना असल्याने ती गाडी भाड्याने घेऊ शकत होती. मग आम्ही चौघांनी गाडी भाड्याने घेऊन रिकयाविकच्या आजूबाजूच्या काही जागा पहायचे ठरवले. सगळी रूपरेषा ठरवून आम्ही रिकयाविकमधले रात्रजीवन पहायला बाहेर पडलो.   

थोर्समोर्क मधील प्रचंड नदी आणि विस्तीर्ण खोरे 

Wednesday, January 18, 2017

बर्फाळलेले आईसलँड - भाग ३ - धुक्यात हरवलेली वाट

आईसलँडमध्ये फिरण्यासाठी स्वतःचे वाहन भाड्याने घेणे सर्वोत्तम. इथली सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था फारशी सक्षम नाही. रिकयाविक आणि परिसरात फिरण्यासाठी बसची व्यवस्था आहे. मात्र लांबवरच्या प्रेक्षणीय स्थळांना भेट देण्यासाठी सार्वजनिक वाहतूक अगदीच मर्यादित आहे. स्वतःचे वाहन नसल्यास एखाद्या कंपनीसोबत गाइडेड टूरने जाणे अधिक सोयीचे. मात्र अशा टूर्स काही मला हव्या असलेल्या ठिकाणी जात नव्हत्या. शिवाय त्यांचे तिकीटही अवाजवी महाग होते. शेवटी रिकयाविक एक्सकर्जन्स (Reykjavik Excursions) या कंपनीचा hiking on your own नामक तीन दिवसांचा पास विकत घेतला. या पासवर आईसलँडच्या दक्षिण भागातील ठराविक मार्गांवर कोणत्याही बसमधून, कोणत्याही वेळी जाता येत होते. आपल्या सोयीनुसार फिरण्याची इच्छा असलेल्यांसाठी ही सहलयोजना फारच संयुक्तिक होती.

लाउगावेगुर ट्रेकचा नकाशा
(फोटो आंतरजालावरून साभार)  
मी पहिला दिवस ठरवला लांडमानालोगर (Landmannalaugar) या निसर्गसुंदर जागेसाठी. गरम पाण्याचे झरे आणि लाव्हाजन्य खडकांपासून बनलेला भूप्रदेश यांसाठी ही जागा प्रसिद्ध आहे. इथूनच आईसलँडमधला जगप्रसिद्ध लाउगावेगुर (Lugavegur) ट्रेकिंग मार्ग सुरु होतो. आईसलँडमधल्या अतिशय दुर्गम अशा हायलँड मधून जाणारा हा ट्रेकिंग मार्ग दक्षिणेकडील थोर्समोर्क (Thorsmork) या जागी संपतो. हिमनद्या, लाव्हा पठारे, आणि जागृत ज्वालामुखी यांच्या सान्निध्यातून  जाणारा हा ५५ किमी लांबीचा ट्रेक ३  ते  ५ दिवसांत पूर्ण करता येतो. मार्गात काही कॅम्पिंगच्या जागा आहेत, जिथे रात्रीच्या मुक्कामाची सोय होऊ शकते. मात्र त्यासाठी आगाऊ आरक्षण आवश्यक असते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत या ट्रेक ला जाणाऱ्या लोकांची संख्या भरपूर असल्याने कॅम्पिंगचे दरही गगनाला भिडलेले असतात. जुलै २०१५ मध्ये एका रात्रीचे जवळजवळ १०० युरो एवढा दर होता. एवढ्या किमतीत युरोपातल्या एखाद्या शहरात ३ दिवसांची राहण्याची सोय होऊ शकते! असो. लाउगावेगुर ट्रेक करायची फार इच्छा होती. पण वेळ, पैसे, सामुग्री, आगाऊ आरक्षण यांपैकी काहीच नव्हते. मात्र त्या ट्रेकिंग मार्गावर एक तासभर जाऊन परत यायचे असे मी ठरवले. दुधाची तहान ताकावर!

सकाळी आठ वाजता लांडमानालोगरकडे जाणारी बस पकडली. बसमध्ये मुख्यत्वे ट्रेकर्स होते. उगीच पोराटोरांना घेऊन नुसते फोटो काढण्यासाठी फिरणाऱ्या उथळ पर्यटकांचा भरणा इथे नाही हे बघून बरे वाटले. बसमध्ये आईसलँडविषयी माहिती देणारी ध्वनिफीत लावली होती. त्यात देशाविषयी अनेक रंजक बाबी सांगितल्या जात होत्या. त्यातली एक गमतीची गोष्ट म्हणजे आईसलँड आणि ग्रीनलँड यांची तुलना. “Iceland is greener than Greenland and Greenland is icier than Iceland” असे ते गमतीचे वाक्य होते. काही सहप्रवाशांशी ओळख झाली. त्यांच्याशी गप्पा मारता मारता वेळ चांगला जात होता. एव्हाना हायवेवरून धावणारी बस आता एका खडकाळ रस्त्यावर आली होती. नुसत्या दगड मातीचा खडबडीत रस्ता युरोपात पहिल्यांदाच पाहत होतो. आईसलँडच्या या भागात रस्ते बांधूनही काही फायदा नाही. सतत होणारे भूकंप, त्यामुळे होणारे भूस्खलन, हिमस्खलन, ज्वालामुखी उद्रेक अशा नैसर्गिक परिस्थितीमुळे रस्ते टिकण्याची काहीच शक्यता नाही. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला बर्फ वितळल्यानंतर एकदा सर्वेक्षण करून मार्गदर्शक खुणा लावल्या जातात. त्यांचा माग ठेवत पुढे जायचे. कधी रस्त्यात ओढे लागतात. त्यातच गाडी घालायची आणि पुढे जायचं. साधे रस्ते जिथे टिकत नाहीत तिथे पूल काय टिकणार? मला तर हिमालयातल्या एखाद्या दुर्गम ठिकाणी आल्यासारखे वाटत होते.

ओढ्यात अडकलेली बस बाहेर  काढताना
वातावरण ढगाळ होते. पाऊस पडेल की काय असे वाटत होते. पहिले तीन-चार ओढे तर बसने लीलया पार केले. पुढचा ओढा म्हणजे जरा अवघड प्रकरण होते. विरुद्ध दिशेने येणारी एक बस ओढ्याच्या मध्येच चिखलात रुतून बसली होती. त्यामुळे मागच्या सगळ्या गाड्या अडकल्या होत्या. काही सुरक्षा अधिकारीही तिथवर पोहोचले होते. आमचा चालक खाली उतरला. तिथल्या अधिकाऱ्यांसोबत काही चर्चा झाली आणि थोड्याच वेळात त्याने गाडीच्या सामानकक्षातून एक भलामोठा दोरखंड बाहेर काढला. त्याचं एक टोक आमच्या बसला आणि दुसरं अडकलेल्या बसला बांधलं. मग याने आमची गाडी हळूहळू मागे घ्यायला सुरुवात केली. दुसऱ्या बसच्या चालकानेही इंजिन सुरु करून गाडी पुढे रेटायचा प्रयत्न सुरु केला. अखेरीस मोठ्या मुश्किलीने ती बस बाहेर पडली. सगळ्यांनीच सुटकेचा निश्वास टाकला. ती बस तिथून निघाली नसती तर आम्हाला तिथूनच परत जावे लागले असते.

यथावकाश लांडमानालोगरला पोहोचलो. ती जागा सगळ्या बाजूंनी टेकड्यांनी वेढलेली होती. एका बाजूला एक लहानसं उपहारगृह आणि कॅम्पसाईट होती. त्याच्या मागच्या बाजूलाच ‘लाउगावेगुर ट्रेकचे आरंभस्थान’ असा फलक लावलेला होता. त्यावर संपूर्ण मार्गाचा नकाशा होता. मुख्य मार्गासोबत इतरही काही छोटे मार्ग त्यात दर्शवले होते. त्यातलाच एक दोनेक तासात पूर्ण होईल असा वर्तुळाकार मार्ग मी निवडला आणि चालायला सुरुवात केली. मार्गदर्शक खुणांची सोबत होतीच. थोड्याच वेळात वाट कॅम्पसाईटच्या मागच्या टेकडीवर चढू लागली. चढण फार तीव्र नव्हती. काही मिनिटांतच वरच्या पठारावर पोहोचलो. इथून काही अंतर पुढे जाताच लांडमानालोगरची प्रसिद्ध दरी दृष्टीस पडली. सुमारे तीनशे वर्षांपूर्वी झालेल्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून ही दरी निर्माण झाली. इथल्या खडकात लोहाचे प्रमाण जास्त असल्याने लाल-पिवळ्या-किरमिजी अशा असंख्य छटा त्यांत दिसतात. सूर्यप्रकाश योग्य दिशेने असेल तर इथले भूदृष्य अप्रतिम दिसते. दुर्भाग्याने त्या दिवशी फारच ढगाळ वातावरण होते. ती दरी तर धुक्याने भरलेली होती. माझी थोडी निराशाच झाली. उगाच काढायचे म्हणून दोन-चार फोटो काढून मी पुढे निघालो.

धुक्याने भरलेली लांडमानालोगरची दरी  
मी निवडलेला ट्रेक रूट दरीच्या वरच्या अंगाने गोल फिरून पुन्हा मागे कॅम्पसाईटच्या दुसऱ्या बाजूला खाली उतरत होता. बसमधले काही सहप्रवासीही त्याच मार्गाने जात होते. त्यांच्यासोबत मी पुढे जाऊ लागलो. थोड्या अंतरावरच बर्फाने भरलेले पठार लागले. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यातही एवढा बर्फ बघून मी जरा चकितच झालो. बर्फ वितळायला सुरुवात झाल्याने सारी वाट निसरडी झाली होती. सोबतचे काही लोक तिथूनच मागे वळले. मला मात्र लाउगावेगुरचा ‘रियल फील’ घ्यायचा होता. उरलेल्या काही तरुण उत्साही लोकांसोबत मी पुढे निघालो. त्यांपैकी काही जण संपूर्ण लाउगावेगुर चालायला निघाले होते. त्यांच्यासाठी हे बर्फ म्हणजे रंगीत तालीम होती. म्हणता म्हणता ते बर्फाळ पठार संपले. आता काहीशी खडकाळ अशी चढण सुरु झाली. इथे एका ठिकाणी खडकांच्या खालून वाफा येताना दिसत होत्या. सहज एका दगडाला हात लावला तर चटकाच बसला. खडकाच्या खालून गरम पाण्याचे झरे वाहत असावेत कदाचित. आईसलँडमध्ये भू-औष्णिक उर्जास्थाने प्रचंड प्रमाणात आहेत. अशा एखाद्या दगडाखालून वाफा येताना दिसणे म्हणजे भारतातल्या रस्त्यावर गाय दिसण्यासारखे आहे. एका खोलगट भागातून जरा जास्तच वाफा येत होत्या. तिथे डोकावून पाहिले तर पिवळ्या रंगाची भुकटी सर्वत्र पसरलेली दिसली. पाण्यातले गंधक निक्षेपित होऊन इथे सर्वत्र पसरले होते. त्याची मातीतल्या इतर पदार्थांसोबत अभिक्रिया घडून विविध रंगांचे लहानमोठे पुंजके तयार झाले होते. सारेच दृश्य अद्भुत होते. थोडा सूर्यप्रकाश असता तर अजून मजा आली असती असे राहून राहून वाटत होते.

गंधकाची विहीर 
तेवढ्यात गडद धुक्याचा एक प्रचंड लोट तिथे अवतरला. धुकं एवढं दाट कि ४-५ फुटांवरचेही काही दिसेना. लोकांच्या येण्या-जाण्याने पायाखालची वाट बुटांच्या ठशांनी भरलेली होती. आपण योग्य मार्गावर आहोत याचा तो एक भक्कम पुरावा होता. मी पुढे जात राहिलो. एव्हाना बसमधले सहप्रवासी पुढे-मागे विखुरले गेले होते. त्या दाट धुक्यात कोणीच नजरेच्या टप्प्यात नव्हतं. आता पुन्हा बर्फ लागलं. या बर्फात बुटांचे ठसे अधिकच ठळक दिसत होते. जवळपास अर्धा तास पुढे गेल्यावर लक्षात आलं की मार्गदर्शक खुणा कुठे दिसत नाहीयेत! जरासा गोंधळलो. शेवटची मार्गदर्शक खूण कुठे पाहिली होती ते आठवू लागलो. आता ती खूण शोधत मागे जावं का या विचारात असतानाच बसमधल्या दोन डच बायका मागे येताना दिसल्या. कदाचित त्याही रस्ता चुकून खुणेच्या शोधात मागे येत असाव्यात. त्यांच्याशी बोलताना कळलं की तो रस्ता थेट एका दरीच्या तोंडाशी घेऊन जात होता! पण मग हे बुटांचे ठसे? कदाचित दरीचे फोटो काढायला गेलेल्या लोकांचे असावेत. अर्धवट वितळलेल्या बर्फात काहीशा अस्पष्ट झालेल्या ठशांनी चांगलीच दिशाभूल केली होती. शेवटी आम्ही तिघे शेवटची पाहिलेली खूण शोधत मागे चालू लागलो. तेवढ्यात एका डावीकडच्या दरडीमागून एक माणूस वर येताना दिसला. हा इथून कसा काय वर आला या संभ्रमात आम्ही असतानाच दरडीच्या तळाशी एक मार्गदर्शक खूण आम्हाला दिसली. ही काही आम्ही शेवटची पाहिलेली खूण नव्हती. थोडक्यात त्या धुक्यात आम्हा तिघांनाही ती खूण दिसली नव्हती. रस्ता सापडल्याचं दिसताच आम्ही सुटकेचा निश्वास टाकला. 

मधेच बर्फ आणि मधेच खडक अशा प्रदेशातून जाणारी लाउगावेगुरची वाट  
त्या दरडीमागून वाट खाली उतरत होती. त्या दोघीजणी तिथेच जरा वेळ थांबू म्हणाल्या. मी मात्र पुढे निघालो. भल्यामोठ्या खडकांच्या मधून जाणारी ती वाट तीव्र उताराची होती. उजवीकडच्या दरीतून एक ओहोळ वाहत होता. मार्गातल्या शिळांना नि त्यांत साचलेल्या बर्फाला चिरत तो प्रवाह रोंरावत पुढे जात होता. धुक्याचा तो दाट पडदा आता काहीसा सौम्य झाला होता. हलक्या धुक्याच्या पुंजक्यांतून दिसणारा तो दरीतला ओहोळ एक गूढ साद घालत होता. निसर्गाच्या सान्निध्यातला असा एकांत म्हणजे एक प्रकारची ध्यानसाधनाच. तिथल्याच एका खडकावर क्षणभर विश्रांती घेऊन मी पुढे निघालो. काही अंतरातच ती वाट खालच्या पठारावर पोहोचली. कॅम्पसाईट आता नजरेच्या टप्प्यात दिसत होती. यथावकाश तिथे पोहोचलो. एक गरमागरम कॉफी घेतली आणि बसमधल्या सहप्रवाशांशी गप्पा मारत बसलो.


दरीतून रोंरावत जाणारा ओहोळ
कॅम्पसाईटच्या पलीकडच्या बाजूला गरम पाण्याची कुंडं होती. बस निघायला अजून वेळ होता. काही सहप्रवासी कुंडांत डुंबायला निघाले होते. त्यांच्यासोबत मीही निघालो. वाट चुकलेल्या एका बर्फाळ ट्रेकनंतर त्या गरम पाण्यात डुंबणे म्हणजे अगदी स्वर्गीय आनंद होता. तिथून बाहेर निघावेसेच वाटत नव्हते. बसची वेळ होताच आम्ही डुंबणे आवरते घेतले आणि परतीच्या प्रवासाला लागलो.

गरम पाण्याची कुंडे 
                                     क्रमशः 

Sunday, January 8, 2017

बर्फाळलेले आईसलँड - भाग २ - एस्या गिरीभ्रमण आणि मध्यरात्रीचा सूर्यास्त

जाग आली तेव्हा पावणेदहा वाजले होते. कालच्या विमानप्रवासाचा शीण जाणवत होता. होस्टेलच्या खोलीतल्या जाड काळ्या पडद्यांमुळे बाहेरच्या वातावरणाचा अंदाज येत नव्हता. मुळात सूर्यप्रकाश आणि घड्याळातली वेळ यांचा काही ताळमेळच नसल्याने हवी तेव्हा शांत झोप काढता यावी म्हणून अशा पडद्यांची सोय केली असावी. मी आवरून खाली आलो. आजचा दिवस रिकयाविक शहर पाहण्यासाठी ठरवला होता. हॉस्टेल शहराच्या मध्यवर्ती भागातच होतं. रिकयाविक मधली मुख्य मार्गिका ‘लाउगावेगुर’ म्हणून ओळखली जाते. शहरातली मुख्य खरेदीची केंद्रे, उपहारगृहे, वगैरे याच भागात आहेत. तशी युरोपातल्या प्रत्येक शहरात अशी एक शॉपिंग स्ट्रीट असते. शहराच्या सामाजिक जीवनाचा तो केंद्रबिंदू असतो. एकंदरीतच तिथलं दैनंदिन आयुष्य किती ‘हॅपनिंग’ आहे याचा अंदाज तिथल्या वातावरणावरून बांधता येतो. लाउगावेगुर तशी काही फार मोठी नव्हती. त्यात गुरुवारची सकाळ असल्याने तिथे फारशी गर्दी नव्हती. तसं हे शहर राजधानीचं शहर वाटतच नव्हतं. युरोपातल्या एखाद्या मध्यम आकाराच्या शहरासारखा रिकयाविकचा तोंडवळा होता. पर्यटनाच्या हंगामाची नुकतीच सुरुवात असल्याने पर्यटकांची गर्दीही फार दिसत नव्हती. आपण निवडलेली वेळ योग्य असल्याचे जाणवताच जरा हायसं वाटलं. एका छानशा कॅफे मध्ये शिरलो, एक गरमागरम कॉफी मागवली, आणि शहराचा आस्वाद घेत विसावलो. आज नक्की करायचं काय हेही ठरवायचं होतंच. योगायोगाने त्या कॅफेच्या रिसेप्शनवर आसपासच्या ठिकाणांची माहिती देणारी काही पत्रकं होती. ती उचलली आणि कॉफीचे घुटके घेत चाळत बसलो.     

ती सारी पत्रकं रिकयाविकमधल्या लहान-मोठ्या पर्यटन कंपन्यांची होती. तिथल्या बंदरातून व्हेल वॉचिंग, पफिन वॉचिंग वगैरे सहली उपलब्ध होत्या. मात्र त्यांचे तिकीट आणि व्हेल किंवा पफिन दिसण्याची अनिश्चितता पाहता मी त्या वाटेला न जायचे ठरवले. तेवढ्यात माझी नजर स्थिरावली एस्या टेकड्यांच्या माहितीवर. शहरापासून तीसेक किमी अंतरावर एस्या हिल्स आहेत. अर्ध्या दिवसात या टेकड्यांवर एक छोटासा ट्रेक सहज शक्य होता. मी ताबडतोब बसचे वेळापत्रक बघितले, खाऊ-पिऊच्या गोष्टी खरेदी केल्या, आणि निघालो. तासाभरात टेकड्यांच्या पायथ्याशी पोहोचलो. तिथल्या पार्किंगच्या जागेजवळच एक टुमदार कॅफे होता. त्याच्या शेजारीच एस्या टेकड्या आणि परिसरातल्या ट्रेकिंग मार्गांची माहिती देणारा फलक होता. नशिबाने माहिती स्थानिक भाषेसोबत इंग्रजीतूनही दिली होती. बाकीचे युरोपियन देश पर्यटकांसाठी तेवढीही तसदी घेत नाहीत. २-३ तासांत संपेल असा एक मार्ग मी निवडला आणि मोरया म्हणून चढायला सुरुवात केली.

ल्युपिनच्या फुलांनी खुलून दिसणारा एस्या टेकड्यांचा परिसर

हा मार्ग एका झऱ्याच्या बाजूने जात होता. आईसलँडचा बहुतांश प्रदेश लाव्हा पठारे, हिमनद्या, ज्वालामुखी, आणि बर्फाची पठारे यांनी व्यापलेला असल्याने इथे मोठे वृक्ष फारसे दिसत नाहीत. पुरातन काळात जहाजबांधणीसाठी बेसुमार वृक्षतोड झाल्याने इथली वृक्षसंपदा आज फारच मर्यादित आहे. या टेकड्यांच्या पायथ्याशी थोडीफार झाडे दिसत होती. मात्र बहुतांश भाग वैराणच होता. उन्हाळ्याची नुकतीच सुरुवात झाल्याने हिरवंगार गवत सगळीकडे वाढलं होतं. झऱ्याच्या काठाकाठाने वाढलेली जांभळी फुले लक्ष वेधून घेत होती. अगदी स्थानिक भासणारी ही फुले मुळची आईसलँडची नाहीत. ‘अलास्कन ल्युपिन’ या नावाने ओळखली जाणारी ही फुले १९४५ च्या सुमारास अलास्काहून आईसलँड मध्ये आणली गेली. इथल्या लाव्हा पठारांची सतत होणारी धूप रोखणे आणि जमिनीतील सेंद्रीय पदार्थांचे प्रमाण वाढवणे असा रास्त हेतू त्यामागे होता. मात्र आजच्या काळात ही ल्युपिनची फुले आक्रमक प्रजात ठरली आहेत. तिथल्या स्थानिक जैवविविधतेला त्यामुळे धोका निर्माण झाला आहे. ते काहीही असले तरी ती फुले नाहीतरी वैरण असणाऱ्या प्रदेशात एक वेगळी रंगछटा निर्माण करीत होती. त्या फुलांचे काही फोटो काढून मी पुढे निघालो.

टेकड्यांच्या माथ्यावरून दिसणारे रिकयाविक शहर

हळूहळू चढण तीव्र होऊ लागली. टेकड्यांच्या माथ्यावर दिसणारे बर्फ आता हाकेच्या अंतरावर आल्यासारखे वाटत होते. एक वळण घेऊन वाट मधल्या एका छोट्या पठारावर येऊन पोहोचली. इथे थोडं थांबू असा विचार करून एका दगडावर बसलो. मागे नजर टाकली तर समोरच्या दृश्याने स्तंभितच झालो. समुद्रकिनारी वसलेले रिकयाविक शहर फारच मोहक दिसत होते. अधूनमधून खाड्यांनी छेदलेला किनारा आणि शहरामागची डोंगररांग जणू काही शहराला कुशीत घेऊन निवांत पहुडले होते. समुद्रावरचा वर इथे उंचावर बेभान सुटला होता. माझ्या मार्गात येणारी तू कोण असंच जणू काही टेकडीला विचारत होता. तीव्र चढावावर थोडे सैल केलेले मफलर इथे मी जरा जास्तच आवळून बांधले. या पठारावरून एक रस्ता थेट माथ्याकडे, तर दुसरा टेकडीच्या दुसऱ्या धारेने खाली उतरत होता. माथ्याकडे जाणारा रस्ता थोडा खडकाळ आणि तीव्र चढाचा होता. शिवाय त्या खडकांमध्ये थोडेफार बर्फही साठलेले होते. बहुतेक लोक याच ठिकाणाहून खाली परत जात होते. मला वर जाण्याचा मोह होत होता. पण अपेक्षेपेक्षा जास्त वेळ लागला तर शेवटची बस चुकेल या भीतीने मी सरळ खाली जाणारी वाट धरली. ही दुसरी वाट आधीच्या वाटेपेक्षा थोड्या कमी तीव्र उताराची होती. खाली खळाळत वाहताना दिसणारा झरा इथे एका मंद लयीत वाहत होता. तो ओहोळ, आजूबाजूची ल्युपिनची फुले, आणि दूरवर दिसणारे रिकयाविक शहर एखाद्या परीकथेसारखे भासत होते. ते सारे दृश्य डोळ्यांत आणि कॅमेरात साठवून मी खाली उतरलो. टेकडीच्या पायथ्याशी असलेल्या कॅफेमध्ये एक गरमागरम कॉफी घेतली आणि बस पकडून हॉस्टेलवर परतलो.

एस्या टेकड्यांचा रमणीय प्रदेश

होस्टेलच्या खोलीत शिरलो तेव्हा खोलीतले दोघे सहनिवासी गप्पा मारत बसले होते. फिलीप नावाचा एक मेक्सिकन मुलगा आणि क्लारा म्हणून एक ब्रिटीश मुलगी संध्याकाळच्या जेवणाला कुठे जायचं याचा बेत करत होते. मीही त्यांच्यात सामील झालो आणि तिघे एकत्रच जेवायला बाहेर पडलो. आईसलँडमधलं स्थानिक खानपान हे मुख्यत्वे सी-फूड होतं. शाकाहारी असल्याने मी सरळ एक वेज पिझ्झा मागवला. जेवणानंतर आम्ही तिघे सहज शहरांत फेरफटका मारायला निघालो. एव्हाना रात्रीचे साडेदहा वाजत आले होते. लाउगावेगुर वर गर्दी वाढू लागली होती. गुरुवारची संध्याकाळ असल्याने बार आणि पब मध्ये विशेष सवलती होत्या. आईसलँडमध्ये एकंदरीतच सगळे महाग असल्याने ते सवलतीचे दरही महाग वाटत होते. आम्ही सरळ समुद्रकिनाऱ्याच्या दिशेने निघालो. दिवसभर स्वच्छ दिसणारे आकाश आता थोडे ढगाळ वाटत होते. सूर्य पश्चिम क्षितिजाकडे कलला होता. त्या तिरप्या सोनेरी किरणांत काळ्या ढगांच्या कडा झळाळत होत्या. किनाऱ्याच्या बाजूने जाणारा तो रस्ता मुंबईतल्या मरीन ड्राइव्हची आठवण करून देत होता. सोनेरी प्रकाशात न्हाऊन निघालेले रिकयाविक त्या रस्त्यावरून फारच मोहक दिसत होते.

किनाऱ्यालागतचा हा रस्ता मरीन ड्राइव्ह सारखा भासत होता. 

तेवढ्यात समोर दिसले रिकयाविकमधले एक प्रमुख आकर्षण – सन वोयाजर (The Sun Voyager). १९८६ साली रिकयाविक च्या २०० व्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने शहराच्या महापालिकेने एक बाह्यशिल्पाकृती स्पर्धा आयोजित केली होती. जॉन गुनार अर्नासन याने घडवलेली सन वोयाजर ची शिल्पाकृती ही स्पर्धा जिंकली. ठरवल्याप्रमाणे या शिल्पाकृतीचा स्टेनलेस स्टील मध्ये घडवलेला भव्य अवतार किनाऱ्यावरच्या मोक्याच्या जागी स्थापित करण्यात आला. हे शिल्प म्हणजे एका नवे जग शोधण्यासाठी निघालेल्या जहाजाची कलात्मक प्रतिकृती आहे. आईसलँडवर झालेली मानवी वस्ती ही अशाच शोधमोहिमांचे फलित आहे. त्यामुळे आईसलँडच्या समाजजीवनावर त्या ऐतिहासिक कालखंडाचा मोठा प्रभाव आहे. एखादा अज्ञात प्रदेश सापडावा, तो संपन्न असावा, तिथे आपण वस्ती करावी, आणि उत्कर्ष साधावा अशा आशावादाचे प्रतिनिधित्व ही शिल्पाकृती करते. तर अशा या सन वोयाजरजवळ आम्ही जरा वेळ विसावलो. रात्रीचे साडेअकरा वाजत आले होते. योगायोगाने पश्चिम क्षितिजावरचे ढग दूर झाले होते आणि अस्ताला चाललेल्या सूर्यनारायणाचे यथोचित दर्शन घडत होते. जवळपास मध्यरात्रीच्या वेळी सूर्यास्त पाहणे ही माझ्यासाठी फारच उत्साहाची गोष्ट होती. मी एकामागोमाग एक फोटो काढत होतो. बाजूलाच एक स्ट्रीट म्युझीशियन गिटार वाजवत सुरेख वातावरणनिर्मिती करत होता. जसजसे सूर्यबिंब क्षितिजाखाली जाऊ लागले, तशा आसमंतातल्या छटाही बदलू लागल्या. काही वेळात सूर्यास्त झाला आणि ती सोनेरी प्रभा नाहीशी झाली. तिची जागा आता अंधुकशा संधिप्रकाशाने घेतली. पूर्ण अंधार तसाही होणार नव्हता. दिवसभराच्या भटकंतीने पाय मी म्हणत होते. क्लारा आणि फिलीप मात्र बारमध्ये जायच्या मूडमध्ये  होते. मी त्यांचा निरोप घेतला आणि खोलीवर येऊन, काळे पडदे ओढून झोपी गेलो. 

सन वोयाजर - रिकयाविक मधील एक प्रमुख आकर्षण 

मध्यरात्रीचा सूर्यास्त
क्रमशः 

Saturday, January 7, 2017

बर्फाळलेले आईसलँड - भाग १ - तोंडओळख

आईसलँड म्हटले की डोळ्यासमोर येतो बर्फाने भरलेला वस्तीर्ण, वैराण प्रदेश. कधीतरी Man Vs Wild या कार्यक्रमात इथल्या रौद्र निसर्गाची ओळख झालेली असते. जगातल्या कोणत्याही भागाचे तसेही अतिरंजित चित्रीकरण करणारा हा कार्यक्रम आईसलँडसारख्या देशाला तर निसर्गाच्या रौद्रतेची कमाल मर्यादा असे घोषितच करून टाकतो. एरवी जगातल्या विविध घडामोडींत कुठे नावही दिसणारा हा देश अचानक एखाद्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे अर्ध्या जगातली विमानवाहतूक उद्ध्वस्त करून टाकतो आणि बरेच दिवस ठळक बातमी बनून राहतो. अशा प्रकारे माध्यमांतून ओळख झालेला हा देश प्रत्यक्षात कसा असेल याबद्दल कमालीची उत्सुकता मनात होती. निसर्गाच्या रौद्रतेत सौंदर्य शोधायची सवय सह्याद्रीने लावलीच होती. आईसलँड म्हणजे त्या रौद्रसौंदर्याची पुढची पातळी असेल अशी अटकळ मनात बांधून होतो.

२०१५ हे माझ्या पी. एच. डी. च्या अभ्यासक्रमाचं शेवटचं वर्ष होतं. प्रबंध लिहायला वर्षाच्या सुरुवातीलाच शुभारंभ केला होता. पी. एच. डी. ची ही अंतिम पायरी म्हणजे तुमच्या मेहनतीची आणि चिकाटीची खरी परीक्षा असते. जून महिन्याच्या अखेरीस एकदाचा प्रबंध लिहून युनिवर्सिटीकडे पाठवला आणि एका मोठ्या ताणातून मुक्त झालो. आता मौखिक परीक्षेपर्यंत दोन महिने बाकी होते. एवढ्या सहा महिन्यांच्या तणावावर काहीतरी उतारा हवाच होता. एकीकडे आईसलँड खुणावत होतं. सहज म्हणून विमानाची तिकीटं बघितली. सगळ्या सहलीचा खर्च आवाक्यात आहे हे पाहताच लगेच आवश्यक ती सारी आरक्षणं करून टाकली. एकीकडे आईसलँडच्या बर्फाळलेल्या सहलीची स्वप्नं बघता बघता थोडा त्या देशाविषयी गृहपाठ करू लागलो.

आईसलँड चे भौगोलिक स्थान 

आईसलँड हा उत्तर अटलांटिक महासागर आणि आर्क्टिक महासागर यांच्या मधोमध वसलेला एक चिमुकला द्विपीय देश. लोकसंख्या जेमतेम साडेतीन लाख. त्यातली दोन-तृतीयांश लोकसंख्या रिकयाविक या राजधानीच्या शहरात आजूबाजूच्या उपनगरांत एकवटलेली. देशाचा ६५% भूभाग म्हणजे वैराण टुंड्रा प्रदेश! Highlands of Iceland या नावाने ओळखला जाणारा या देशाचा मध्यवर्ती भाग उंच पर्वत, ज्वालामुखी, लाव्हा पठारे, आणि हिमनद्या यांनी व्यापलेला. देशाचे हवामान मुख्यत्वे अतिशीत, टुंड्रा प्रकारचे. दक्षिण किनारा त्यामानाने काहीसा उबदार. अशा टोकाच्या हवामानामुळे इथे वनस्पतीसंपदा तशी कमीच. खुरटी झुडुपे आणि गवताच्या विविध जाती एवढीच काय ती हिरवाई. उन्हाळ्यातले दोनेक महिने या वनस्पतीसंपदेला बहर येतो. सप्टेंबरनंतर थंडी पडू लागली की बर्फाच्या चादरीखाली सारे गुडूप.  आईसलँडचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे याचे भूगर्भशास्त्रीय स्थान. युरेशियन आणि उत्तर अमेरिकन भूप्रतालांच्या सीमेवर हा देश वसला आहे. त्यामुळे ज्वालामुखी, गरम पाण्याचे झरे, आणि लाव्हा पठारे यांची घनता इथे जास्त आहे.

आईसलँडमधली पहिली मानवी वस्ती रिकयाविकया शहराच्या जागी झाली असे मानण्यात येते. इसवी सन ७८० मध्ये इंगोल्फर अर्नासन नावाच्या नॉर्वेजियन खलाशाने रिकयाविकमध्ये मानवी वस्तीची मुहूर्तमेढ रोवली. तत्कालीन परंपरेनुसार त्याने जहाजातून मार्गकरमण करताना आपलेसिंहासनलाकडाच्या ओंडक्यांना बांधून समुद्रात सोडून दिले. ते किनाऱ्यावर जय ठिकाणी वाहून आले, ती जागा वस्तीसाठी निवडण्यात आली. या आख्यायिकेची सत्यासत्यता वादग्रस्त आहे. रिकयाविकचा स्थानिक भाषेत अर्थ होतो धुराचा उपसागर (smoke bay). रिकयाविकच्या आसपास असणाऱ्या गरम पाण्याच्या झऱ्यांमुळे हे नाव पडले असावे. मासेमारी आणि जहाजबांधणी यावर अवलंबून असलेली लोकवस्ती हळूहळू नगरात परिवर्तितत झाली. इसवी सन ९३० मध्ये इथल्या लोकांनी स्वतःची संसद बनवली. त्यास Althing म्हणतात. नंतरच्या काळात नॉर्वेजियन आधिपत्य, ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार, डॅनिश अधिपत्य, धर्म सुधारणा, आणि राष्ट्रवादाचा उदय अशी अनेक सामाजिक राजकीय स्थित्यंतरे आईसलँडने अनुभवली. अखेरीस एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात आईसलँडला स्वतंत्र राष्ट्राचा दर्जा मिळाला.

म्हणता म्हणता प्रवासाचा दिवस उजाडला. जुलै महिन्याचा पहिला आठवडा होता. जर्मनीतल्या उन्हाळ्याची नुकतीच सुरुवात झाली होती. वसंत ऋतूतले वरखाली होणारे  तापमान आता स्थिरावू लागले होते. मधूनच एखाद्या दिवशी ३० अंश सेल्सियसचा आकडा पार करू लागले होते. आईसलँडसाठी ही पर्यटनाच्या हंगामाची सुरुवात होती. आईसलँडसाठी उन्हाळ्याची व्याख्या म्हणजे १० अंश सेल्सियसच्या वर गेलेले तापमान. आंतरजालावरचे तापमानाचे आकडे  उन्हाळा दाखवत असले तरी मी मात्र सारा हिवाळी जामानिमा करून निघालो. जर्मनीतले - उन्हाळे पहिल्यानंतर आईसलँडमधल्या उन्हाळ्याकडून माझी फारशी काही अपेक्षा नव्हती. या वेळी विमान डुसेलडॉर्फवरून उडणार होते. वेळेनुसार विमान उडालं आणि साधारण अडीच तासांत रिकयाविकच्या केफलाविक विमानतळावर उतरलं. विमानतळाबाहेर पडलो तेव्हा रात्रीचे साडेअकरा वाजले होते. रात्र कसली, संध्याकाळ म्हणा. अस्ताला निघालेल्या सूर्याची सोनेरी प्रभा आसमंतात पसरली होती. आपण आर्क्टिक वृत्ताच्या अगदी जवळ आलो आहोत याची प्रकर्षाने जाणीव झाली. अति-उत्तरेकडच्या प्रदेशांत जून-जुलैच्या महिन्यात रात्र म्हणावी असा अंधार होतच नाही. दोन-तीन तासांसाठी सूर्य क्षितिजाखाली जातो. मात्र त्याचा संधिप्रकाश आसमंतात कायम राहतो. काही ठराविक दिवशी तर चक्क मध्यरात्री सूर्यबिंब पाहता येते. अशा मध्यरात्रीच्या सूर्यासाठी नॉर्वे प्रसिद्ध असला तरी अति-उत्तरेकडच्या सगळ्याच देशांतून तो पाहता येतो. अर्थात, वातावरणाची कृपादृष्टी असेल तरच! असा मध्यरात्रीचा सूर्य नाही, तर किमान संधिप्रकाश अनुभवणे हा देखील एक या सहलीतला एक औत्सुक्याचा विषय होता. तासाभराच्या बसप्रवासानंतर मी रिकयाविकच्या मुख्य बस स्थानकात पोहोचलो. तिथून हॉस्टेलकडे जाणारी बस मी याआधीच आरक्षित करून  ठवली होती. हॉस्टेलवर चेक इन केलं आणि निद्रादेवीच्या अधीन झालो

विमानतळावर उतरलो तेव्हा सूर्य अस्ताला निघाला होता